Ingmar Bergman maakte met Skammen (Schaamte, 1969) één van de interessantste oorlogsfilms, beter gezegd anti-oorlogsfilms. Hij weet als geen ander aan te geven wat oorlog met mensen doet. Hoe angst en fysieke ontberingen moraal kapotmaken en mensen onherkenbaar veranderen. Ik zag Skammen op dezelfde dag als The Hurt Locker. Ook dát is een film over de psychologische effecten van een oorlog maar wát een verschil !
Eva en Jan Rosenberg (Liv Ullman en Max von Sydow) zijn gevlucht voor dreigend oorlogsgeweld. Ze hebben hun beroep als musicus eraan gegeven en wonen nu op een afgelegen boerderij op een eiland voor de Zweedse kust. Maar de oorlog komt dichterbij en ze raken opgesloten tussen twee elkaar bestrijdende partijen. Bergman maakt niet duidelijk om welke oorlog het gaat. Het lijkt in de film een burgeroorlog omdat beide partijen dezelfde taal spreken. De redenen voor het conflict blijven volkomen duister.
Angst en lafheid
Op een dag komen vliegtuigen laag over en wordt er geschoten. Eva wil naar buiten om te kijken maar Jan wil het liefst binnenblijven en zich verstoppen. Een cameraploeg van het leger dwingt Eva een verklaring af te leggen waarin ze sympathie uitspreek voor één van beide partijen. De situatie verslechtert wanneer Eva en Jan worden gearresteerd omdat ze zogenaamd een gewonde piloot hebben geholpen en vanwege de verklaring van Eva. De ondervraging gaan nogal hardhandig maar dan neemt kolonel Jacobi (glansrol van Gunnar Björnstrand), een bekende van de Rosenbergs, ze onder zijn hoede en komen ze vrij. Maar ze zijn daarmee nog niet uit de problemen want de kolonel komt nu regelmatig langs omdat hij geïnteresseerd is in Eva. Wanneer de tegenpartij vervolgens aan de winnende hand is wordt de kolonel gearresteerd. Een lokale leider wil hem doodschieten en Jan kan dat voorkomen, maar hij steekt geen hand uit, sterker nog, hij voltrekt het vonnis.
Ergens in het begin van de film merkt Eva op : "Het lijkt alsof ik een rol speel in de droom van iemand anders, maar ze zullen beschaamd staan wanneer ze wakker worden". Het zinnetje geeft treffend aan waarover het gaat. Oorlog verandert mensen. De bezetter maakt misbruik van zijn macht, de slachtoffers doen alles om uit de nachtmerrie te raken. De dreiging maakt onvermoede emoties los van dapperheid (bij Eva) tot verachtelijke lafheid (bij Jan).
Schaamte
Schaamte speelt dan ook een rol op alle niveaus in de film:
- Schaamte wanneer Eva wordt gedwongen een verklaring voor te lezen voor een kamera waarin ze zegt dat ze politieke partij A van harte steunt terwijl ze geen idee heeft waarover het gaat.
- Eva schaamt zich omdat ze geen kinderen heeft. Zij wil wel graag maar Jan wil geen kinderen, hij is te bezorgd over de toekomst.
- Jan schaamt zich voor zijn verschrikkelijke angst om gemarteld te worden. Bij de gedachte alleen al begint hij te huilen en te schreeuwen.
- Schaamte om de lafheid van Jan waarbij hij alles maar dan ook alles doet om zijn eigen leven te redden, zelfs als hij daarmee het leven van Eva in gevaar brengt.
- Schaamte van Jan en Eva wanneer een officier hen vrijlaat maar zich in ruil daarvoor opdringt aan Eva terwijl Jan noodgedwongen de andere kant opkijkt.
- Schaamte wanneer Jan "gedwongen" wordt om een paar dagen later dezelfde officier dood te schieten terwijl hij ook makkelijk zijn leven had kunnen redden.
Het houdt niet op. Geweld verandert mensen onherkenbaar. Net als andere Bergman films is ook deze film vooral psychologisch ijzersterk. Hoewel je onderdelen van de oorlog ziet - geluiden, licht, rook - is het geen actiefilm. Bergman tekent vooral de psychologische ontwikkeling van de spelers, en de manier waarop hun karakter wordt gevormd / misvormd door de oorlogshandelingen.
Hans en Eva reageren elk totaal verschillend op de gebeurtenissen. Hans ontwikkelt zich tot de ultieme lafaard. Hij biedt geen enkele weerstand tegen het geweld om zich heen en op die manier is hij genadeloos voor de andere mensen met wie hij te maken heeft, inclusief zijn vrouw. Eva stort langzaam in. In eerste instantie is zij het die Hans moed inspreekt maar naarmate de ontberingen toenemen keert ze zich in zichzelf en raakt verstrikt in haar eigen psychologie en haar onvervulde kinderwens. Ze schaamt zich als het ware voor haar mens zijn.
Laatste reacties