Films van Andrej Tarkovsky zijn spirituele ervaringen. Offret, zijn laatste film uit 1986, is gemaakt in Zweden en gaat over de vraag wat werkelijk is. Wanneer een nucleaire wereldoorlog uitbreekt bidt Aleksander voor het eerst van zijn leven. Hij vraagt God de ramp ongedaan te maken. Als dank zal hij hem alles offeren wat hij heeft. De volgende dag lijkt het alsof er niets is gebeurd en Aleksander lost zijn schuld in. De laatste film van Tarkovsky heeft vele facetten, als een diamant. Hij breekt het licht van de werkelijkheid en toont de waarheid in duizend schakeringen, in passies, dromen en angsten.
De catastrofe
Schrijver, journalist en hoogleraar esthetiek Aleksander woont in een afgelegen huis aan een baai in Zweden. Hij is getrouwd met actrice Adelaide en ze hebben samen een zoontje, "kleine man". De jongen is aan zijn stem geopereerd en mag niet spreken.
De film speelt zich af op de verjaardag van Aleksander. Ook de mysterieuze buurman-filosoof-postbode Otto is uitgenodigd. Aleksander en Otto zijn het er over eens dat de werkelijkheid maar moeilijk gekend kan worden. Aleksander is atheïst maar hij zit met het probleem dat het leven zo oppervlakkig is. Hij heeft het urgente gevoel dat achter alles wat je ziet een andere werkelijkheid verborgen is, maar die is voor hem ongrijpbaar. Otto bekijkt de wereld meer vanuit een Nietzscheaanse visie. Hij refereert daarbij aan de persoon van de gebochelde dwerg uit Aldus sprak Zarathustra (III.2 Van visioen en raadsel) met daarin bekende uitspraak 'Alles wat recht is liegt, alle waarheid is krom, de tijd zelf is een kring'. Otto accepteert de 'cirkel van de eeuwige wederkeer' en zijn implicatie dat er geen doel is in het leven. 'Als een kakkerlak die om een bord rent' zo maakt het niet uit van welke kant je het leven bekijkt, zo vat hij Nietzsches perspectivisme samen.
Aleksander vindt dit te goedkoop. Hij vraagt Otto: 'denk je nu werkelijk dat de mens zelf een totaal concept kan vinden? Een model kan scheppen van absolute waarheid en orde? Hij zou dan een nieuw universum scheppen, een demiurg worden'.
Ooit was Aleksander een gevierd auteur. Zijn rol van vorst Mysjkin (uit De Idioot van Dostojewski) heeft hem beroemd gemaakt. Maar hij heeft alles opgegeven. Nou ja alles, het toneel, het succes. 'Ik kon er niet meer tegen' zegt hij. 'Ik begon me plotseling te schamen, te doen of ik een ander was. Maar vooral om op het toneel oprecht te zijn. Het eigen ik van een acteur gaat verloren in zijn rollen. Er zit iets zondigs in'. (zie over dit onderwerp ook "schijn bedriegt" in 8½ van Fellini)
Wanneer het gezelschap aan tafel wil gaan klinkt plotseling een angstaanjagend lawaai van laag overvliegende straaljagers. Op de televisie horen ze dat een nucleaire wereldoorlog is uitgebroken. De omroeper kan nog zeggen dat er geen hoop meer is, dan valt het beeld uit. Iedereen blijft in verbijstering achter, elk van de aanwezigen uit zijn wanhoop op een eigen manier.
Het gebed
Aleksander gaat naar zijn studeerkamer. Hij knielt neer op de grond en doet iets wat hij nooit eerder gedaan heeft. Hij bidt.
'Heer, verlos ons in dit bange uur. Laat mijn kinderen en vrienden niet sterven, mijn vrouw, ieder die U liefheeft en in U gelooft. En zij die niet in U geloven omdat ze blind zijn en geen gedachten aan U gewijd hebben omdat ze nog niet echt ongelukkig zijn geweest. Iedereen die nu zijn hoop verliest, zijn toekomst zijn leven en de kans om zich te richten naar Uw woord. Zij die vervuld zijn van vrees en het einde voelen naderen. Die niet voor zichzelf vrezen maar voor hun naaste. Voor hen die niemand anders kan behoeden dan U. Want deze oorlog is de laatste, een gruwelijke oorlog. Hierna zullen er geen overwinnaars en overwonnenen meer zijn. Geen steden en dorpen, bomen en gras. Geen water in de bronnen of vogels in de lucht. Ik schenk U alles wat ik bezit. Ik verlaat mijn gezin waarvan ik hou. Ik vernietig mijn huis en doe afstand van mijn zoon. Ik zwijg en zal met niemand meer spreken. Ik doe afstand van alles wat me aan dit leven bind. Als u maar zorgt dat alles weer wordt zoals het was. En dat ik bevrijd word van die dodelijke, ondraaglijke, dierlijke angst. Heer, help me. Ik zal alles doen wat ik beloofd heb.'
Offer en verzoening
Otto raadt de totaal ontredderde Aleksander aan om naar Maria te gaan. Die woont in het dorp, "achter de gesloten kerk". Hij moet bij Maria aanbellen en vragen of zij de ramp ongedaan kan maken. Als hij bij Maria blijft slapen zal dat ook gebeuren. Otto is er van overtuigd dat zij dat kan doen, hij ziet Maria als een "goede heks". Aleksandr onderneemt de tocht en doet zoals gezegd. De volgende morgen wordt hij wakker op de bank in zijn kamer. De elektriciteit doet het weer en het lijkt alsof er niet is gebeurd.
Terwijl de anderen na het ontbijt een wandeling maken steekt Aleksander het huis in brand. Hij wil zijn gelofte inlossen. Zijn familie is woedend op hem. Alleen de toegesnelde Maria probeert hem te kalmeren maar Aleksander wordt afgevoerd in een ambulance.
De film begint met een monoloog van Aleksander tegen zijn zoontje: Er was eens heel lang geleden een oude monnik in een orthodox klooster. Pamve was zijn naam . Hij plante een dode boom. Ivan Kolvo, zijn leerjongen kreeg de opdracht de boom iedere dag water te geven totdat er leven in kwam. Elke morgen ging hij met een emmer water de berg op en goot die op de dode stam. Drie jaar lang. Op een dag was de boom vol bloesem. Ieder systeem heeft zijn voordeel. Als je iedere dag op precies dezelfde tijd hetzelfde zou doen als ritueel onverstoorbaar, dan zou de wereld veranderen. Iets verandert dan onherroepelijk.
De film eindigt met het zoontje dat op zijn rug onder de boom ligt. Voor het eerst spreekt hij en zijn enige woorden zijn:
"In den beginne was het woord. Waarom papa ?"
Beeldhouwen van tijd
In de bijlagen bij de film zit een lezing van Tarkovsky. Daarin doet hij zijn beroemde uitspraak dat film een totale nieuwe vorm van kunst is. Zoals een beeldhouwer werkt met ruimte, werkt een regisseur met tijd. Hij neemt een paar stukjes werkelijkheid op en begint daarin te hakken, totdat een kunstwerk ontstaat.
Daarbij maakt hij de intrigerende opmerking dat er twee soorten regisseurs zijn: zij die de werkelijkheid vastleggen en zij die een eigen wereld creëren. De laatsten zijn de "poëten", hun films zijn als gedichten: Miroguchi, Bergman, Buñuel, Kurasawa. Het is duidelijk dat Tarkovsky terecht ook zichzelf onder laatste categorie rekent. Ingmar Bergman en Andrej Tarkovsky bewonderden elkaar wederzijds. "Het offer" is gemaakt met de filmcrew van Bergman: Sven Nykvist als Director of Photography (is daar geen Nederlandse term voor ?) en Bergman's steracteurs Erland Josephson en Allan Edwall.
De films van Tarkovsky hebben meestal niet een duidelijk plot. Wat je ziet is voor veel interpretaties vatbaar. Zo zijn in deze film enkele apocalyptische zwart-wit scènes gemonteerd die een droomachtige uitstraling hebben (de meeste mensen dromen in zwart-wit). Er wordt niet ingesproken maar ze geven extra intensiteit aan het beklemmende gevoel van de ramp.
Christelijk
Kun je spreken van een christelijke film ? Naar mijn mening wel degelijk, al vraagt dit perspectief nogal wat van de kijker. Tarkovsky verwerkt talloze christelijke elementen in zijn film zoals het offer als genoegdoening van een belofte (Jefta), het offer van de zoon (Abraham en Izaäk), de voorspraak van Maria en dergelijke. Aan het begin van de film zie je een lang uitgesponnen opname van de "Aanbidding van de Wijzen" van Leonardo da Vinci. Natuurlijk is het totale thema van de film "het offer" dat nodig is als herstel van de werkelijkheid.
Tegelijk heb je, net als bij poëzie, een extra slag te maken bij het zoeken naar betekenis. Dat maakt het kijken naar films als die van Tarkovsky zo spannend. Je moet ze meerdere keren zien, je moet ze niet alléén zien. En daarna moet je heerlijk samen met familie en vrienden nadenken over wat je nu eigenlijk gezien hebt. Waarin het je raakte en waarin je je eigen leven weerspiegeld zag.
Waardering
Het offer is een moeilijke film. Enerzijds door de manier van filmen, maar ook omdat de thematiek nogal wat interpretatie vraagt. De film is inderdaad als een gedicht dat zorgvuldig (her)kijken vraagt om tot de kern door te dringen. Voordeel van dit soort films is wel dat je elke keer dat je hem ziet weer nieuwe dingen opvallen.
Soms lijkt het Tarkovsky meer te gaan om het neerzetten van een eigen kunstzinnig artefact dan om toegankelijkheid voor de kijker. Een voorbeeld daarvan is zijn voorliefde voor lange "takes". De openingsscène uit "Het offer" is de langste single-shot opname, ooit gemaakt in een film van Tarkovsky: ruim 9 minuten. De zorgvuldige regie levert echter ook weer prachtige juweeltjes op zoals het afgewogen gebruik van water, aarde, vuur en lucht en de afwisseling van kleur met zwart-wit beelden.
Laatste reacties